Blog / Presenteïsme – de onzichtbare rem op de productiviteit
Presenteïsme - de onzichtbare rem op de prodroctiviteit
Presenteïsme vormt een groter probleem voor de productiviteit en de economie dan ziekteverzuim, maar is veel moeilijker te meten.
Andy Hamilton
6 October 2026
Vrijwel iedereen weet hoe verzuim eruitziet, want je ziet een leeg bureau of merkt dat iemand ontbreekt bij een evenement of vergadering. Het is relatief eenvoudig te meten, dus veel organisaties houden verzuim bij als indicator voor de gezondheid van de organisatie (hoewel het een achterblijvende indicator is).
Als je al het verzuim in aanmerking neemt, brengt dit wereldwijd aanzienlijke economische kosten met zich mee. Sommige bronnen schatten de jaarlijkse kosten wereldwijd op vele honderden miljarden dollars.
Wanneer iemand afwezig is, gaat zijn of haar productiviteit verloren gedurende de periode dat hij of zij niet beschikbaar is. Wanneer dit in de loop van de tijd binnen een team, afdeling of bedrijf wordt opgeteld, kan dit ook aangeven waar er mogelijk organisatorische problemen bestaan die verzuim in de hand werken.
Maar er is nog een ander ‘isme’ waar de meesten nog nooit van hebben gehoord, dat een grotere economische en productiviteitsimpact heeft dan verzuim. En omdat de persoon fysiek wel aanwezig is, is het veel moeilijker te meten.
Als je al het verzuim in aanmerking neemt, brengt dit wereldwijd aanzienlijke economische kosten met zich mee. Sommige bronnen schatten de jaarlijkse kosten wereldwijd op vele honderden miljarden dollars.
Wanneer iemand afwezig is, gaat zijn of haar productiviteit verloren gedurende de periode dat hij of zij niet beschikbaar is. Wanneer dit in de loop van de tijd binnen een team, afdeling of bedrijf wordt opgeteld, kan dit ook aangeven waar er mogelijk organisatorische problemen bestaan die verzuim in de hand werken.
Maar er is nog een ander ‘isme’ waar de meesten nog nooit van hebben gehoord, dat een grotere economische en productiviteitsimpact heeft dan verzuim. En omdat de persoon fysiek wel aanwezig is, is het veel moeilijker te meten.
Dat heet ‘presenteïsme’.
Presenteïsme wordt doorgaans gedefinieerd als werken terwijl men zich lichamelijk of psychisch niet goed voelt. Ik vind dat deze definitie te simplistisch is, omdat ze geen rekening houdt met mensen die wel op het werk aanwezig zijn en in staat zijn om te werken, maar niet in staat zijn, onvoldoende ondersteuning krijgen of niet langer gemotiveerd zijn om op hun normale niveau bij te dragen. Het eerste betreft werknemers die ziek naar het werk komen, terwijl het tweede het gevolg is van vaak vermijdbare organisatorische en structurele factoren die bijdragen aan presenteïsme.
Hoe dan ook, ze vertonen allemaal hetzelfde organisatorische symptoom: een medewerker zit fysiek aan zijn bureau of is ingelogd op zijn werkstation op afstand, maar presteert slechts een fractie van wat hij zou kunnen.
Het verschil tussen verzuim en presenteïsme
Organisaties meten al tientallen jaren het ziekteverzuim. Ze weten precies wie er afwezig is en hoe lang, omdat dit eenvoudig te meten is – en werknemers nemen doorgaans contact op met hun leidinggevende als ze niet kunnen komen werken.
Presenteïsme is veel moeilijker vast te stellen. Werknemers leveren aanzienlijk minder prestaties, terwijl ze in de loon- en aanwezigheidsgegevens nog steeds volledig worden meegeteld.
Presenteïsme is veel moeilijker vast te stellen. Werknemers leveren aanzienlijk minder prestaties, terwijl ze in de loon- en aanwezigheidsgegevens nog steeds volledig worden meegeteld.
Hoe groot is het probleem van presenteïsme?
Een deel van de uitdaging bij het begrijpen van de gevolgen is dat er geen algemeen aanvaarde uitsplitsing van productiviteitsverlies bestaat. Onderzoek wijst echter consequent uit dat verminderde prestaties terwijl mensen op het werk blijven, gelijk kunnen zijn aan of zelfs hoger kunnen zijn dan de zichtbare kosten van ziekteverzuim, met schattingen die variëren van 1,5 tot 4 keer de kosten van ziekteverzuim.
Over verschillende maatstaven genomen zijn de kosten aanzienlijk en grotendeels verborgen, en wat presenteïsme bijzonder problematisch maakt, is dat het zich kan opstapelen. Een niet-betrokken leidinggevende kan een heel team beïnvloeden en een cultuur waarin uitputting als normaal wordt beschouwd, vermindert geleidelijk de capaciteit van de organisatie op grote schaal.
Over verschillende maatstaven genomen zijn de kosten aanzienlijk en grotendeels verborgen, en wat presenteïsme bijzonder problematisch maakt, is dat het zich kan opstapelen. Een niet-betrokken leidinggevende kan een heel team beïnvloeden en een cultuur waarin uitputting als normaal wordt beschouwd, vermindert geleidelijk de capaciteit van de organisatie op grote schaal.
Geschatte nationale kosten
Het is moeilijk om de kosten van presenteeïsme in cijfers uit te drukken – hieronder staan enkele statistieken, maar deze zijn niet rechtstreeks met elkaar te vergelijken, aangezien ze betrekking hebben op verschillende jaren, definities en berekeningsmethoden.
Australië:
- Geschat presenteïsme = A$ 35 miljard
- Geschat ziekteverzuim = A$ 33 miljard
Nederland:
- Totaal werkgerelateerd verzuim = € 8,3 miljard
- Psychosociale component = € 4,9 miljard
VK:
Gezondheidsgerelateerd presenteïsme = £ 21,0 miljard
- Geschat presenteïsme = A$ 35 miljard
- Geschat ziekteverzuim = A$ 33 miljard
Nederland:
- Totaal werkgerelateerd verzuim = € 8,3 miljard
- Psychosociale component = € 4,9 miljard
VK:
Gezondheidsgerelateerd presenteïsme = £ 21,0 miljard
De productiviteitskosten voor bedrijven
Hoewel het misschien lijkt alsof een toegewijde werknemer het bedrijf helpt, blijkt uit onderzoeken – waaronder onderzoek dat door de Harvard Business Review onder de aandacht is gebracht – dat presenteïsme schadelijk is voor bedrijven.
- Verlies van productiviteit en innovatie: De output daalt wanneer werknemers door ziekte, uitputting of een gebrek aan betrokkenheid op de automatische piloot werken en soms niet meer doen dan het strikt noodzakelijke.
- Fouten en kwaliteitsproblemen: Uitgeputte, gestreste of strategisch verwarde medewerkers maken sneller fouten die leiden tot herstelwerkzaamheden, ingrijpen door leidinggevenden of klachten van klanten. Bovendien kunnen ze veiligheidsrisico's met zich meebrengen.
- Verminderd teammoreel en lagere prestaties: Presenteïsme dat door het management wordt aangestuurd, kan een heel team beïnvloeden wanneer medewerkers zien dat de voortgang van anderen lijdt onder slecht leiderschap of een onduidelijke strategie.
- Ernstige burn-out en verloop: Werknemers dwingen om onder slecht management te werken of door te werken tijdens ziekte versnelt een ernstige burnout. Uiteindelijk kan dit leiden tot psychologisch presenteïsme en langdurig verzuim of ongewenst verloop met de bijbehorende kosten.
Wat zijn de oorzaken presenteïsme
Er zijn verschillende oorzaken voor presenteïsme; het gebeurt niet zomaar “omdat werknemers plotseling hun interesse in het werk verliezen”. Vaker is het een weerspiegeling van een structureel of organisatorisch probleem:
- Gebrekkig leiderschap, waaronder micromanagement, kan ertoe leiden dat werknemers zich minder inzetten of in de overlevingsstand schieten.
- Gebrek aan psychologische veiligheid, waarbij mensen zich niet in staat voelen om ideeën of zorgen te uiten of interpersoonlijke risico's te nemen.
- Baanonzekerheid, wat kan leiden tot een afname van de extra inzet van medewerkers.
- Onrealistische prestatieverwachtingen die mensen langzaam maar zeker demotiveren.
- Onvoldoende personeelsbezetting en een gebrekkige organisatiestructuur, wat leidt tot uitputting, burn-out en productiviteitsverlies.
- Altijd actieve digitale culturen die zichtbare activiteit belonen in plaats van zinvolle bijdragen.
- Slecht ontworpen prikkels en bedrijfsmodellen die één onderdeel van een organisatie belonen (bijvoorbeeld door de focus volledig op verkoop te leggen), terwijl onrealistische productfuncties en risico's worden afgeschoven op ondersteunende afdelingen, leiden tot druk, stress en burn-outs.
Werknemers reageren vaak rationeel op irrationele omstandigheden. Wanneer mensen het gevoel hebben dat ze zich niet veilig kunnen terugtrekken, herstellen of hun mening kunnen uiten, wordt ‘presenteeïsme’ de norm.
Het uitzicht vanaf de grond
Omdat ik een groot deel van mijn loopbaan als freelancer bij meer dan een dozijn organisaties heb gewerkt, heb ik uit eerste hand de oorzaken van presenteïsme gezien. Een leidinggevende die onbewust een psychologisch onveilige werkomgeving creëerde door grillig gedrag, remde innovatie af en leidde tot verminderde productiviteit uit angst voor publieke vernedering bij het aankaarten van fouten.
In andere gevallen zorgden voortdurende reorganisaties voor onzekerheid over de baan en angst, wat de productiviteit beïnvloedde, terwijl in de ergste gevallen slecht management in combinatie met een gebrek aan ondersteuning voor medewerkers en onrealistische doelstellingen leidde tot burn-out en ongewenst personeelsverloop.
In andere gevallen zorgden voortdurende reorganisaties voor onzekerheid over de baan en angst, wat de productiviteit beïnvloedde, terwijl in de ergste gevallen slecht management in combinatie met een gebrek aan ondersteuning voor medewerkers en onrealistische doelstellingen leidde tot burn-out en ongewenst personeelsverloop.
Waarom is presenteïsme nog steeds zo onbekend?
Buiten de kringen van HR, arbeidspsychologie en welzijn op de werkplek is de term ‘presenteïsme’ grotendeels onbekend. In feite doen veel mensen er dagelijks actief aan mee zonder het te beseffen. Generaties lang werd werknemers bijgebracht dat aanwezig zijn, wat er ook gebeurt, blijk geeft van toewijding. En laat doorwerken of e-mails beantwoorden om middernacht werd gezien als een teken van loyaliteit en veerkracht.
Sommige mensen kunnen snel een mentale pauze inlassen en dit soort gedrag gedurende langere tijd aan, maar op den duur brengt het het risico op uitputting en een burn-out met zich mee. Een werknemer die fysiek aanwezig is maar mentaal uitgeput, presteert zelden op topniveau. Het aantal fouten neemt toe. De kwaliteit van beslissingen neemt af. De creativiteit daalt. De interacties met klanten lijden eronder. Maar omdat de persoon ‘aan het werk’ is, kan het probleem onzichtbaar blijven voor leidinggevenden en collega’s.
Sommige mensen kunnen snel een mentale pauze inlassen en dit soort gedrag gedurende langere tijd aan, maar op den duur brengt het het risico op uitputting en een burn-out met zich mee. Een werknemer die fysiek aanwezig is maar mentaal uitgeput, presteert zelden op topniveau. Het aantal fouten neemt toe. De kwaliteit van beslissingen neemt af. De creativiteit daalt. De interacties met klanten lijden eronder. Maar omdat de persoon ‘aan het werk’ is, kan het probleem onzichtbaar blijven voor leidinggevenden en collega’s.
Waar leiders op moeten letten
Presenteïsme is moeilijk rechtstreeks waar te nemen, maar er zijn wel waarschuwingssignalen:
- Afnemende energie binnen teams
- Verminderd initiatief
- Hogere foutmarges en meer klachten van klanten
- Voortdurend online zijn met beperkt resultaat
In een volgende blog zal ik ingaan op de mogelijkheden om de bedrijfscultuur te meten, maar een probleem met veel van de bovengenoemde maatstaven is dat ze ofwel achterlopen op de werkelijkheid, ofwel wel laten zien wat er gebeurt, maar niet waarom.
Hoe Helder presenteïsme identificeert
Bij Helder proberen we presenteïsme niet rechtstreeks te meten. In plaats daarvan gebruiken we een aantal voorlopende en achterlopende indicatoren om te beoordelen of een organisatie verhoogde indicatoren van presenteïsme, productiviteitsverlies en waardeverlies vertoont.
Vervolgens gaan we dieper in op de structurele en organisatorische factoren met behulp van onze Three Factor Methodology™, om te helpen aantonen waarom dit mogelijk het geval is. Dit doen we door middel van directe, persoonlijke gesprekken met medewerkers en leidinggevenden, omdat we de waarde van de menselijke factor erkennen.
Culturele intelligentie en organisatiediagnostiek kunnen leidinggevenden helpen om ‘naar links te verschuiven’ en zo problemen met presenteïsme bij de bron op te lossen, voordat deze zichtbaar worden in achterblijvende gegevens.
Vervolgens gaan we dieper in op de structurele en organisatorische factoren met behulp van onze Three Factor Methodology™, om te helpen aantonen waarom dit mogelijk het geval is. Dit doen we door middel van directe, persoonlijke gesprekken met medewerkers en leidinggevenden, omdat we de waarde van de menselijke factor erkennen.
Culturele intelligentie en organisatiediagnostiek kunnen leidinggevenden helpen om ‘naar links te verschuiven’ en zo problemen met presenteïsme bij de bron op te lossen, voordat deze zichtbaar worden in achterblijvende gegevens.
Waarom dit belangrijk is voor leiders, investeerders en medewerkers
Presenteïsme wordt vaak gezien als een probleem dat met mensen te maken heeft. In werkelijkheid is het een kwestie van productiviteit, bestuur, waardecreatie en maatschappij. Het opsporen en aanpakken van de onderliggende oorzaken van presenteïsme biedt tal van voordelen die veel verder reiken dan financiële verbeteringen (bedenk dat alleen al in Australië de jaarlijkse kosten van presenteïsme worden geschat op 35 miljard dollar).
Een gezonde organisatiecultuur met minder presenteïsme creëert waarde voor diverse belanghebbenden:
Een gezonde organisatiecultuur met minder presenteïsme creëert waarde voor diverse belanghebbenden:
- Besturen en directies: organisatiediagnostiek kan de onderbouwing voor het monitoren van psychosociale arbeidsbelasting versterken en inzicht bieden in de aansprakelijkheidsrisico's voor bestuurders en de gevolgen voor medewerkers. Hierbij kan het gaan om een te hoge werkdruk, weinig autonomie, gebrekkige ondersteuning, onduidelijke rollen, schadelijk gedrag op de werkvloer en slecht begeleide organisatieveranderingen.
- CEO's en leiderschapsteams: ontdek productiviteitsverlies door organisatorische frictie, problemen met psychologische veiligheid en andere barrières in kaart te brengen die voorkomen dat de volledige capaciteit van het personeel wordt benut.
- Investeerders en aandeelhouders: krijg dieper inzicht in de factoren die van invloed zijn op waardecreatie op de lange termijn en waar opkomende risico's kunnen liggen die de EBITDA kunnen beïnvloeden. Presenteïsme staat voor productieve capaciteit die al binnen een organisatie aanwezig is, maar nog niet volledig wordt benut.
- Overheden en belastingbetalers: culturele diagnostiek kan meer inzicht bieden in de vraag of teams en afdelingen in staat zijn om duurzame maatschappelijke waarde te creëren.
- Medewerkers: het belangrijkste is dat medewerkers profiteren van cultuurdiagnostiek, omdat de inzichten die dit oplevert organisaties helpen een werkomgeving te creëren waarin mensen zinvol kunnen bijdragen, zich professioneel kunnen ontwikkelen, goed kunnen herstellen en energie overhouden voor hun gezin, hun omgeving en hun persoonlijke leven.
Wat op het eerste gezicht een personeelskwestie lijkt, kan ook een governance-risico, een compliance-overweging, een investeringssignaal, een bron van latent EBITDA en een kans zijn om gezondere werkplekken te creëren.
Preventieve diagnostiek helpt om de huidige situatie in kaart te brengen, zodat er een nulmeting kan worden vastgesteld en er plannen kunnen worden gemaakt om opkomende risico's te verhelpen en te beperken.
De kansen voor alle belanghebbenden zijn aanzienlijk. Als we puur naar de financiële kant kijken: alleen al in Australië zou een vermindering van presenteïsme met 5% kunnen leiden tot een jaarlijks voordeel van 1,6 miljard dollar.
Preventieve diagnostiek helpt om de huidige situatie in kaart te brengen, zodat er een nulmeting kan worden vastgesteld en er plannen kunnen worden gemaakt om opkomende risico's te verhelpen en te beperken.
De kansen voor alle belanghebbenden zijn aanzienlijk. Als we puur naar de financiële kant kijken: alleen al in Australië zou een vermindering van presenteïsme met 5% kunnen leiden tot een jaarlijks voordeel van 1,6 miljard dollar.
Belangrijkste inzicht
Presenteïsme is een vermijdbare en onzichtbare rem op de productiviteit die grote gevolgen heeft voor de prestaties van de organisatie en het welzijn van de werknemers.
Afsluitende gedachten
Presenteïsme is wellicht een van de meest verkeerd begrepen culturele concepten in het moderne bedrijfsleven. De meeste leidinggevenden kunnen wel vaststellen wie er afwezig is. Maar veel minder leidinggevenden kunnen vaststellen wie er wel aanwezig is maar het moeilijk heeft, of achterhalen wat de redenen daarvoor zijn. Die verborgen groep kan een aanzienlijke bron vormen van productiviteitsverlies, verminderd welzijn, organisatorische risico’s en onbenutte waarde.
De uitdaging voor leidinggevenden bestaat er niet alleen in om mensen aan het werk te krijgen. Het gaat erom inzicht te krijgen in de factoren in hun omgeving die hen beletten duurzame prestaties te leveren.
De grootste bedreiging is niet altijd het lege bureau – het kan ook het bezette bureau zijn.
Als u graag eens wilt praten over presenteïsme en hoe wij u kunnen helpen de oorzaken daarvan binnen uw organisatie in kaart te brengen neem contact op.